Over ojas, sattva en de grenzen van het meetbare
De gezondheidszorg is bijzonder goed geworden in het onderzoeken, diagnosticeren en behandelen van ziekte. Maar niet iedere menselijke hulpvraag laat zich vertalen naar een diagnose of behandelprotocol.
Wat doen we bijvoorbeeld met eenzaamheid? Met het gevoel niet meer van betekenis te zijn? Met angst voor de dood? Of met de vraag hoe iemand, ondanks een chronische ziekte of lichamelijke beperking, toch een waardevol leven kan blijven ervaren?
Juist op dat terrein krijgt kunst een steeds interessantere plaats binnen de gezondheidszorg — en het is een terrein waarop de Ayurveda, de klassieke geneeskunde van India, al duizenden jaren een uitgewerkte taal heeft.
Bij zorgorganisatie Cordaan wordt bijvoorbeeld gewerkt met een Ambulant Kunstteam. Kunstenaars bezoeken mensen thuis en gaan samen met hen aan de keukentafel aan het werk. Het gaat daarbij niet in de eerste plaats om het maken van iets moois. Het creatieve proces opent een andere manier van communiceren en kan ruimte geven aan gevoelens en levensvragen waarvoor woorden soms moeilijk te vinden zijn. Professor dr. Tineke A. Abma schreef op LinkedIn een mooi artikel hierover.[1]
Wanneer medische taal niet voldoende is
De medische wetenschap heeft een taal ontwikkeld waarmee we ziekte nauwkeurig kunnen beschrijven. We meten bloedwaarden, maken scans, stellen diagnoses en werken met richtlijnen en protocollen. Dat is van grote waarde.
Maar een mens is meer dan de optelsom van meetbare afwijkingen.
Pijn is bijvoorbeeld niet alleen een pijnscore. Vermoeidheid is niet uitsluitend een symptoom. En gezondheid betekent voor iemand met een chronische aandoening iets anders dan voor iemand die volledig herstelt.
De Ayurveda kent voor dit onderscheid een eigen diagnostisch principe. Twee mensen met exact dezelfde klacht kunnen vanuit Ayurvedisch perspectief een heel verschillende behandeling nodig hebben, omdat de klacht wordt gelezen tegen de achtergrond van twee begrippen: prakruti, de individuele constitutie waarmee iemand geboren is, en vikruti, de actuele verstoring van dat evenwicht. Dezelfde vermoeidheid betekent bij de een een uitputting van de opbouwende krachten, bij de ander juist een teveel aan onrust en prikkeling. Een symptoom is dus nooit los te zien van de mens bij wie het zich voordoet — een gedachte die opvallend dicht bij staat wat kunstenaars in de zorg laten zien: geen twee verhalen zijn hetzelfde, ook al lijkt de diagnose identiek.
Een bredere kijk op gezondheid
Deze ontwikkeling raakt aan iets wat binnen de Ayurveda al duizenden jaren centraal staat: gezondheid betreft de mens als geheel.
Ayurveda kijkt niet uitsluitend naar ziekte, maar naar de samenhang tussen lichaam, geest, leefomgeving, voeding, dagelijkse ritmes en het vermogen van een mens om in evenwicht te leven. Twee begrippen zijn daarbij leidend.
Het eerste is ojas: de vitale reservekracht die bepaalt hoeveel veerkracht, weerstand en herstelvermogen iemand tot zijn beschikking heeft. Ojas is niet in een bloedwaarde te vangen, maar wie voldoende ojas heeft, herstelt na tegenslag, ziekte of verlies; wie ojas heeft uitgeput — door langdurige stress, chronische ziekte of verwaarlozing van de eigen leefstijl — blijft kwetsbaar, ook als de metingen op papier “normaal” zijn.
Het tweede is sattva: de helderheid, rust en verbondenheid van de geest. Sattva bepaalt niet of iemand ziek is, maar wel of iemand, ondanks ziekte, in staat blijft om betekenis, verbinding en innerlijke rust te ervaren. Precies dát is wat kunst zichtbaar kan maken: niet de afwezigheid van ziekte, maar de aanwezigheid van sattva, ook temidden van kwetsbaarheid.
Daarmee wordt een andere vraag mogelijk. Niet alleen: “Welke ziekte heeft deze persoon en hoe kunnen we die behandelen?” Maar ook: “Wat heeft deze mens nodig om zijn ojas te beschermen en zijn sattva te voeden — om zich, binnen zijn of haar mogelijkheden, weer verbonden, vitaal en betekenisvol te voelen?”
Dat verschil lijkt klein, maar verandert de manier waarop we naar zorg kijken.
Van repareren naar begeleiden
Niet alles in het leven kan worden gerepareerd.
Dat zien we bij chronische ziekte, ouderdom, neurodegeneratieve aandoeningen en in de laatste levensfase misschien wel het duidelijkst. Juist daar wordt zichtbaar dat goede zorg niet uitsluitend kan bestaan uit behandelen.
De Ayurveda heeft voor precies deze situaties een praktisch instrument ontwikkeld: dinacharya, het dagritme. Waar de reguliere zorg vaak zoekt naar een interventie die de afwijking corrigeert, richt dinacharya zich op iets anders: een terugkerend ritme van opstaan, eten, rusten, bewegen en slapen dat het lichaam en de geest dagelijks opnieuw ondersteunt. Geen eenmalige reparatie, maar een structuur die ojas beschermt en sattva voedt, dag na dag — precies wat nodig is wanneer genezing geen realistisch perspectief meer is, maar begeleiding wel.
Zo bezien is dinacharya niet alleen een leefstijladvies, maar een uitdrukking van dezelfde grondhouding die ook in de kunstzorg zichtbaar wordt: luisteren, aanraken, samen eten, bewegen, muziek maken, in de natuur zijn, creatief bezig zijn. Of iemand opnieuw laten ervaren dat hij of zij, ondanks ziekte of beperkingen, nog steeds betekenis kan geven aan het eigen leven.
Kunst kan daarin een bijzondere rol vervullen. Ayurveda biedt daarbij een kader om die begeleiding niet vrijblijvend te laten zijn, maar te funderen in een samenhangend beeld van wat een mens — met zijn eigen prakruti, zijn actuele vikruti, zijn ojas en zijn sattva — werkelijk nodig heeft.
Naar werkelijk mensgerichte gezondheidszorg
De toenemende belangstelling voor kunst in de zorg is daarom meer dan een sympathieke aanvulling op bestaande zorg. Het stelt een fundamentelere vraag:
Wat verstaan we eigenlijk onder gezondheid?
Wanneer gezondheid uitsluitend wordt gezien als de afwezigheid van ziekte, blijft een belangrijk deel van het menselijk bestaan buiten beeld.
Wanneer we gezondheid daarentegen ook verbinden met veerkracht (ojas), innerlijke helderheid (sattva), het dagelijkse ritme waarin een mens leeft (dinacharya) en de unieke constitutie van ieder mens (prakruti en vikruti), ontstaat ruimte voor andere disciplines en andere vormen van kennis.
Daar kunnen moderne geneeskunde, verpleegkunde, psychologie, kunst en traditionele geneeswijzen zoals Ayurveda elkaar ontmoeten. Niet omdat zij hetzelfde zijn of elkaar moeten vervangen, maar omdat ieder vanuit een eigen perspectief iets kan bijdragen aan een vollediger begrip van de mens.
Misschien ligt juist daar een belangrijke ontwikkeling voor de gezondheidszorg van de toekomst: niet alleen vragen hoe we ziekte kunnen bestrijden, maar ook wat mensen nodig hebben om zich mens te blijven voelen — juist wanneer gezondheid niet meer vanzelfsprekend is.
Bronnen:1. https://lnkd.in/p/ezvw8vzj
Wil je ontdekken wat jouw prakruti en vikruti zijn, en hoe Ayurveda jou kan begeleiden bij herstel, balans of een chronische klacht?
Plan een gratis adviesgesprek met het Europa Ayurveda Centrum. In dit gesprek verkennen we samen jouw situatie en bekijken we of — en hoe — Ayurvedische begeleiding voor jou van waarde kan zijn.
